Gokje. Grote kans dat u dit leest in de kerstvakantie. Dat u net terug bent van een winterwandeling en comfortabel opgekruld in een fauteuil zit, de Glühwein binnen handbereik. In de oven pruttelt een stoofschotel, maar die heeft geen haast, voor vanavond staan er immers geen afspraken op de agenda. Niks moet, alles mag - en nu hebt u dus even zin in lezen.
Hoe vaak kent uw leven dergelijke ontspannen momenten? Weer een gok: buiten de vakanties waarschijnlijk niet zo vreselijk veel. Volgens het scp heeft van de Nederlanders tussen de 25 en de 49 - die in 'het spitsuur van het leven' dus - meer dan de helft geregeld een opgejaagd gevoel. En bij een aanzienlijk deel van deze spitsuurgroep is dat gevoel ook in het weekend aanwezig. Vooral vrouwen en hoger opgeleiden maken in groten getale melding van chronische jachtigheid. Voor hen is het een zeldzame luxe geworden dat ze 's ochtends bij het wakker worden kalmpjes kunnen fantaseren over wat ze die dag eens zullen gaan doen.
Jammer, want je hebt zulke momenten echt nodig, zegt Sophie Schweizer, onderzoekster klinische neuropsychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Alleen een stressvrij brein kan echt 'ontfocussen', ontdekte de neuropsycholoog tijdens haar onderzoek naar creatieve processen in de hersenen. En dat is nodig om de dingen op een andere manier te kunnen zien. Naar het slaapkamerplafond staren, in de trein uit het raam kijken: het lijkt misschien nutteloos, maar het is dé manier om nieuwe ideeën op te doen.
Stress activeert de frontale cortex, licht Schweizer toe. In dit hersengebied zetelen vaardigheden als logisch redeneren en het plannen van taken; allemaal heel belangrijk, maar wie het volledig over deze boeg gooit, wordt wat je noemt beperkt van geest. 'Uit onderzoek blijkt dat mensen onder chronische stress steeds inflexibeler worden en zich afsluiten voor een alternatieve aanpak,' zegt de neuropsychologe. 'Je gaat koppig volharden in bekende patronen, zelfs al wéét je ergens best dat die niet werken.'
Steeds gevoeliger
Vandaar dus dat we er in zulke periodes toe neigen tot diep in de avond door te ploeteren op een rapport, ook al zouden we stukken sneller klaar zijn als we de volgende dag die goed ingevoerde collega even consulteerden. Vandaar ook dat we ons vastbijten in óns gelijk tijdens een conflict, en geen oog meer hebben voor andere mogelijke oplossingen.
En, vervolgt Schweizer: 'Hoe vaker je zulke stressreacties activeert, hoe moeilijker ze te stoppen zijn. In je brein worden als het ware bepaalde paadjes uitgesleten, terwijl de alternatieve paadjes overwoekerd raken. Het wordt dus steeds moeilijker om iets nieuws uit te proberen.'
Overigens wordt dergelijk contraproductief gedrag nog versterkt door het feit dat chronische stress een soort groeibevorderaar is voor de amygdala. Deze diep in ons brein gelegen kern speelt een belangrijke rol bij de verwerking van emoties. Als de amygdala langdurig wordt geactiveerd, neemt hij in omvang toe en vertakt hij zich verder.
'Daardoor word je in stressvolle periodes steeds gevoeliger,' legt Sophie Schweizer uit. 'Je barst bijvoorbeeld sneller in tranen uit en ergert je veel eerder. Dingen waar je in rustige tijden schouderophalend aan voorbijgaat, irriteren je ineens ontzéttend.' Ziedaar waarom we uitgerekend na een drukke week die stofvlokken rond onze voeten geen seconde langer verdragen - al moeten we midden in de nacht de koude kelderkast in om de stofzuiger te pakken, en liggen we daarna stuiterend van de adrenaline in ons bed.
Kortom, het geniepige aan stress is dat je, als je eenmaal flink opgefokt bent, er vaak toe neigt dat vuurtje zelf verder op te stoken.
Daarbij speelt nog een intrigerend fenomeen een rol, namelijk dat veel mensen in periodes van overbelasting de neiging hebben taken op zich te nemen waar ze welbeschouwd niks mee hebben. 'Zelfinfiltratie' heet dit verschijnsel. 'Het komt erop neer dat je onder invloed van stress als het ware vergeet wat je het liefst doet,' legt sociaal psychoog Sander Koole uit. 'Veel mensen blijken hun eigenlijke doelen dan uit het oog te verliezen en zich makkelijk doelen te laten aanpraten die ze helemaal niet leuk vinden.'
Afgelopen zomer publiceerde Koole, onderzoeker aan de Vrije Universiteit Amsterdam, samen met vijf Duitse psychologen een artikel waarin hij beschrijft hoe proefpersonen meedraaiden in een gesimuleerde werkdag; al na een matige hoeveelheid 'werk'druk vergaten ze voor welke taken ze aanvankelijk hun voorkeur hadden uitgesproken. Ze namen zonder meer aan dat ook onaantrekkelijke klusjes tot hun zelfgekozen pakket behoorden. Die moesten 'dus' met toewijding worden uitgevoerd.
Klaarwakker in bed
En zo jakkeren we te vaak dóór, constateert Ingrid Verbeek, slaaptherapeut bij het centrum voor slaapgeneeskunde Kempenhaeghe. 'Ontspannen is iets geworden wat we pas gaan doen als we eigenlijk al te ver gegaan zijn,' constateert de medisch biologe. Overigens best begrijpelijk, vervolgt ze, want voor nietsdoen worden we ook niet beloond. 'Of heb jij ooit iemand horen zeggen: "Goh, wat kun jíj je goed ontspannen"? Inspanningen, díé tellen.'
Dus houden we onszelf de hele dag flink op toeren. Om vervolgens 's nachts verbaasd vast te stellen dat we wel moe zijn, maar klaarwakker in bed liggen. Of telkens opschrikken uit een woelige slaap.
'Je neemt de onrust van de dag mee de nacht in,' legt Verbeek uit. 'Vergelijk het met een auto. Als je die de hele dag in een hoog toerental laat rijden, is hij 's avonds oververhit. Voor mensen die slaapproblemen krijgen doordat ze de hele dag maar doorrennen, is het echt niet voldoende om een halfuur vóór bedtijd gas terug te nemen. Ze zouden de hele dag door moeten op- en terugschakelen. Pas dan kan hun lichaam 's avonds weer soepel de overgang naar nachtrust maken.'
Sommige mensen moeten dat schakelen tussen activiteit en rust helemaal opnieuw leren, weet Verbeek. Die moet je bij wijze van spreken eerst inprenten dat je bést eens op je gemak naar de wc mag, en écht wel een praatje bij de koffieautomaat kunt maken.
'Als die natuurlijke pauzes er eenmaal weer in zitten, brengen we ze ademhalingsoefeningen bij die ze op zo'n moment kunnen doen,' vervolgt ze. 'Op een gegeven moment bouwen we die uit naar ontspanningsoefeningen. Uiteindelijk leren onze cliënten om tijdens elke pauze even bij zichzelf na te gaan of hun adem niet te snel en te "hoog" is, of hun spieren niet gespannen zijn. En om de balans te herstellen zodra ze constateren dat ze zulke stressverschijnselen vertonen.'
Want balans, daar draait het uiteindelijk allemaal om, besluit Verbeek. Geregeld een sprintje trekken is echt niet slecht voor ons systeem - wanneer er als tegenwicht ook maar geregeld rustmomenten zijn.
Lekker wegkijken
Dat rustmoment hebt u nu, ontspannen lezend in uw warme woonkamer. Wellicht zag u net een stofvlok rond uw voeten wolken, of dwaalt uw blik van tijd tot tijd langs de stapel declaraties die nog naar de verzekering moet. Maar u keek lekker weer weg, want dat kunt u vandaag prima. Op dagen als deze weet u gewoon dat alles zijn tijd heeft, en dat er dus ook tijd moet zijn om rustig te zitten. Bovendien: wie heeft eigenlijk bepaald dat stofvlokken en declaraties úw ding zijn?
Houd dat besef vast als straks het volle leven weer uw kant op rolt. Want ook in 2010 zal weer niemand tegen u zeggen dat u zich zo geweldig kunt ontspannen. Het verschil is dat u het nu tegen uzelf zegt. En het vervolgens ook dóét. Zodat de stress geen kans krijgt om paadjes uit te slijten in uw brein en taken op uw bord te schuiven waar u helemaal geen trek in hebt…
Niksen voor beginners
- Betrapt u zichzelf op de neiging om natuurlijke rustmomenten – koffiepauze, wc-bezoek – uit te stellen? Zie dat als een teken van oplopende stress en leg uzelf deze pauzes dan juist bewust op.
- Maak vaker wandelingen in het groen. Stapels onderzoek bewijzen: niets rustgevender dan dat! Planten en bomen zijn mooi zonder nadrukkelijk de aandacht te vragen. Daardoor kunt u uw ‘cognitieve batterijen’ in de natuur veel beter opladen dan tijdens een ommetje in de stad.
- Zet uzelf geregeld op prikkeldieet: laat tv en computer uit en zet uw telefoon op de voicemail – of zeg tegen anderen dat u ‘druk en onbereikbaar’ bent. Iedereen heeft het van tijd tot tijd nodig om alleen te zijn met de eigen gedachten.
- Onderzoek eens wat uw onrustbronnen zijn. Waardoor blijft u in de ‘actiestand’ hangen? Wilt u diep van binnen alles wat op uw lijstje staat écht doen? Stel een not-to-do-lijst op. En zorg dat u die lijst geregeld tegenkomt.
- Neem vermoeidheid serieus; het is een teken dat het tijd is voor herstel. Wie zo’n waarschuwing negeert, moet steeds meer inspanningen leveren om productief te blijven, en vraagt uiteindelijk om een depressie of een burn-out.
- Hebt u de neiging in gedachten af te dwalen? Wees niet te streng voor uzelf, want mind wandering kan nuttig zijn. Recent onderzoek wees namelijk uit dat er twee breingebieden bij actief zijn waarvan tot voor kort werd aangenomen dat ze niet samengingen: het executive control system, dat doelgerichte handelingen coördineert, en het default network, waar zelfgerelateerd denkwerk plaatsheeft. Volgens deskundigen slaat dagdromen dus een brug tussen uw activiteiten en uw ‘diepste zelf’. Daarmee geeft het samenhang aan uw leven.
